[musiqa sadosi]
Iqtisodiyot printsiplari
Iqtisodiy o'sish jumbog'i
Endi biz shu kurs qismining eng muhim savoliga qaytamiz.
Nima sababdan ba'zi mamlakatlar boy va boshqalari kambag'al?
Men bu jumboqning turli qismlarini qarab chiqmoqchiman,
lekin uning ko'p omillar haligacha munozarali bo'lgan
murakkab masala ekanligini yodda tuting.
Keling, oddiy misoldan boshlaylik.
Dehqon mana bundan bunga qanday erishadi?
Ba'zi mamlakatlar boyligining eng ayon sababi
ulardagi ishchilarning juda unimdorli bilan bog'liq.
Xo'sh, ishchilar qanday unumdor bo'ladilar?
Ular ko'proq va yaxshiroq ishlab chiqarish omillaridan foydalanadilar.
Bu jumboqning birinchi qismi.
Boy mamlakatlar ko'p jismoniy va inson
kapitaliga ega bo'lib,
ushbu kapital eng ilg'or
texnologik bilimdan foydalanib tashkil etilgan.
Jismoniy kapital deganda iqtisodchilar keng ma'nodagi vositalarni nazarda tutadilar:
belkuraklar, traktorlar, uyali telefonlar, yo'llar, binolar…
Ko'proq va yaxshiroq vositalar ishchilar unumdorligini oshiradi.
Inson kapitali bu inson tafakkuridagi
vositalar bo'lib, ular inson unumdorligini oshiruvchi aqliy jihatlardir.
Inson kapitali tug'ma emas.
U ta'lim, malaka oshirish va tajriba orttirishga
investitsiya orqali yaratiladi.
Texnologik bilim bu dunyo qanday ishlashi to'g'risidagi bilimdir.
Bunga, masalan, genetika, tuproq tarkibi, kimyoni tushunish kabilar kiradi.
Ushbu tadqiqotlar asosida dehqonlar uchun qo'llanma kitoblar yaratiladi.
Yakuniy, lekin ko'pincha e'tibordan chetda qoladigan omil
— bu tashkillashtirishdir.
Inson kapitali, jismoniy kapital va texnologik
bilim foydali tovar va
xizmatlarni ishlab chiqarish uchun
birga birlashtirilishi va tashkillashtirilishi lozim.
Kapitalist jamiyatlarda qadrli mahsulotlarni ishlab
chiqarish uchun ayni tadbirkorlar g'oyalar,
odamlar va kapitalni birlashtiradilar.
Demak, boy mamlakatlar ishlab chiqarish vositalariga mo'l.
Lekin bu juda yuzaki qarashdir.
Nega boy mamlakatlar ko'p ishlab chiqarish omillariga ega?
Biz buning asoslariga qarashimiz lozim. Rag'batlar ahamiyatga ega.
Bu jumboqning keyingi qismidir. Keling, misolga qaraymiz.
Xitoyda 1950 yillarning oxirlari va 1960 yillarning boshlaridagi
«Oldinga katta sakrash» davrida xususiy
dehqon xo'jaliklari musodara qilinib, kollektivlashtirilgan.
Jamoa mulki investitsiya qilishga va qattiq ishlashga
rag'batni kamaytiradi.
Tasavvur qiling, agar siz investitsiya qilib, qattiq ishlasangiz,
kuniga, deylik, bir qop ko'p kartoshka yetishtirasiz.
Agar siz 100 kishilik jamoa a'zosi bo'lsanigiz,
uyga qo'shimcha bir qop kartoshka emas, balki
qopning atigi 1/100 qismini olib ketasiz.
Qattiq ishlash va investitsiya qilishga qanday rag'bat bo'lishi mumkin?
Agar mehnatga yarasha haq berilmasa,
unumli ishlashga rag'bat bo'lmaydi.
Aslida, butunlay ishlamasdan, boshqalar mehnati
hisobidan kun kechirishga rag'bat paydo bo'ladi.
Xitoy rahbariyatining shu va boshqa
xatolari tufayli ushbu dahshatli davrda
20-40 millionlarcha Xitoylik dehqonlar
ocharchilik qurboniga aylandi.
Dehqonlarga o'z mehnatlari hosiliga egalik qilishga ruxsat
berilganidan so'nggina Xitoy taraqqiyot yetakchisiga aylandi.
Xitoylik bir dehqon ta'kidlaganidek:
«Agar o'zingiz va oilangiz uchun mehnat qilsangiz, erinchoqlik qila olmaysiz».
Agar Xitoy to'g'risida ko'proq bilishga qiziqsangiz,
veb-saytimizga tashrif buyuring.
Demak, rag'batlar ahamiyatga ega.
Lekin bizda nega degan savol tug'iladi.
Nega ba'zi mamlakatlarda rag'batlar yaxshi tashkil qilingan?
Bunga javob ularda yaxshi institutlar mavjudligidadir.
Demak, qaysi institutlar farovonlikka yetaklovchi rag'batlarni yaratadi?
Yaxshi yangilik shundaki, iqtisodiy rivojlanish uchun muhim institutlar
nimalardan iborat ekanligi to'g'risida umumiy yakdillik mavjud.
Masalan, agar yer-joy sotib olib, unda ferma qursangiz,
sizda egalik huquqini tasdiqlovchi rasmiy hujjat bo'ladimi?
Agar kimdir fermangizda, masalan, korporativ bosh ofisi qurmoqchi bo'lsa,
hujjatingiz sudda bunga qarshi dalil bo'la oladimi?
Mulk huquqi investitsiyanigzni himoya qilishga imkon beradi.
Dehqon davlat to'g'risida ham o'ylashi kerak.
U ruxsatnoma uchun davlat mulozimlariga pora berishi yoki
fermasi tortib olinishidan xavotirlanishi mumkin.
Demak, haqqoniy davlat dehqon investitsiya qilishiga
imkon beruvchi yana bir muhim institutdir.
Ba'zi mamlakatlarda qonun tizimi shunchalik sustki,
qarzni qaytarish yoki hatto mulk egasini aniqlash
kabi munozaralarni
hal qilish qiyin bo'lish mumkin.
Ishonchli qonun tizimi dehqonga shartnomalar ijrosini ta'minlashga hamda qarz olish va qarz
berishga imkon yaratadi. Ammo dehqonga bu kifoya emas.
Ba'zida davlat rolining kattaligi emas, balki juda kichikligi muammodir.
Siyosiy beqarorlik va anarxiya tahdidi ko'p
mamlakatlarda uchrab turadigan muammolardan hisoblanadi.
Fuqarolik urushi barcha rejalaringizni puchga chiqarishga tahlika solganda,
kim kelajak uchun investitsiya qilishni istaydi?
Investorlarda investitsiya qilishga ishonch
bo'lish uchun siyosiy barqarorlik kerak.
Deyarli tugatdik, lekin dehqon bundan tashqari samarasiz
va keraksiz tartib-qoidalar, masalan, monopoliyalarni
yaratuvchi va erkin hamkorlikka to'sqinlik qiluvchi qonunlar
to'g'risida ham xavotirlanadi.
Raqobatbardosh va ochiq bozorlar bozor signallari o'z vazifalarini bajarishiga,
dehqonga esa yangilik kiritib, biznesini rivojlantirishiga imkoniyat yaratadi.
Shunday qilib, biz dehqon farovonligi uchun
muhim bo'lgan institutlarni ko'rib chiqdik.
Bular mulk huquqi, haqqoniy davlat, siyosiy barqarorlik,
ishonchli qonun tizimi hamda raqobatbardosh va ochiq bozolardan iborat.
Biroq, endi bizda nega degan savol bor.
Nega ba'zi mamlakatlarda yaxshi institutlar mavjud?
Bu, ehtimol, butun rivojlanish iqtisodiyoti fanining
eng munozarali savolidir.
Bu yerda biz tarix, g'oyalar, urf-odatlar, geografiya va hattoki ozroq omad bilan
bog'liq omillarning birikmasi yordamida javob berishimiz lozim.
Qo'shma Shtatlarini olaylik.
Xayriyatki, AQSh Konstitutsiyasi Jon Lok va
Adam Smitning g'oyalari mashhur bo'lgan paytda yozilgan.
Shuningdek, bozor iqtisodiyoti va demokratik institutlarga
bo'lgan moyillik unga mustamlakachisi bo'lmish Buyuk Britaniyadan merosdir.
Ochiq chegaralar, yangi g'oyalar va yangi
turmush tarziga erkinlik,
eski usullarni ortda qoldirib, olg'a intilishga erkinlik meros qolgan.
Oldinga qarab intilish g'oyasi, ehtimol, bugungi kun Amerika
tadbirkorlik ruhiga ham ta'sir etmoqda.
Shuningdek, Jorj Vashington ikki prezidentlik muddatidan keyin to'xtab,
qirol bo'lishga harakat qilmagan
ezgu ishi uchun omadimiz yurishdi.
Demak, nega ba'zi mamlakatlar boy, boshqalari esa kambag'al?
Bu murakkab savol bo'lib, javobi biz
uning bevosita yoki pirovard sabablariga
qarashimizga bog'liq.
Bu jarayonlar dinamik va o'zgaruvchan muhitda
o'zaro ta'sir ham ko'rsatadi.
Biroq, qaysi omillar muhim ekanligi bizga ayon.
Xitoy, Koreya va Yaponiya kabi iqtisodiy
taraqqiyot mo'jizalariga misol mamlakatlar bizni ruhlantiradi.
Agar rag'batlar va institutlar yaxshi tashkil etilsa,
juda qashshoq mamlakatlar
ham tez o'sib, to'liq salohiyatga erishishi mumkin.