[musiqa sadosi]
Oxirgi 250 yil davomida taraqqiyot juda jadal suratda davom etmoqda.
Vaqt o'tishi bilan dunyo va odamlarning bir-birlari bilan
o'zaro hamkorligi kuchayib, ular farovonroq hayot kechirmoqda.
Bu aqlga sig'maydi.
Shunday bo'lsa ham, yelkanli kema va ot-aravalar,
cheksiz boylik va cheksiz nochorlik zamonida yashagan inson
zamonimizni oldindan ko'ra bilgan.
U qo'liga qalam olib, jahon bozorini tubdan
o'zgartiruvchi g'oyalarni yozib qoldirgan.
U Shotlandiyalik Adam Smit bo'lib,
u ma'naviy faylasuf, Shotlandiya Ma'rifat oqimining yorqin vakili va
iqtisodiyot fanining asoschisi hisoblanadi.
U o'zining inqilobiy g'oyalarini ikkita kitobda,
«Axloqiy hissiyotlar nazariyasi» va «Xalqlar boyligi» kitoblarida yozib qoldirgan.
Smitning eng mashhur tushunchalaridan biri
«Ko'rinmas qo'l» bo'lib,
biz uni batafsilroq ko'rib chiqamiz.
[volinka musiqa asbobining ovozi]
Adam Smit 1723 yilda
Shotlandiya qirg'og'idagi Kirkoldi degan kichik shaharchada tug'ilgan.
U shu yerning mahalliy savdogarlar bozorida axloq va
iqtisodiyot printsiplari bilan tanishadi.
U Glazgou Universitetida ta'lim olib,
unda rektor lavozimigacha ishlagan.
Keyinchalik u Shotlandiya Ma'rifati degan intellektual inqilobiy oqimning muhim
namoyandalariga aylangan.
U Shotlandiyaning poytaxti Edinburgda yashab,
universitetda dars bergan va jamiyat ijtimoiy hayotida faol ishtirok etgan.
U dunyodagi bozorlar jarayonini tushunishda yordam beradigan «ko'rinmas qo'l»
deb nomlangan noyob iqtisodiy tushunchaga asos solgan.
Undga ko'ra, butun dunyo iqtisodiyoti ikki xil shaxsga,
xaridor va sotuvchiga bog'liq.
Ajablanarlisi shundaki, sotuvchi chin dildan
xaridorning manfaatini ko'zlasa, bozor samarali ishlaydi.
-Biz bir-birimizni dushman deb emas, balki teng huquqli potensial
hamkor deb bilamiz. Siz men uchun dushman emas, balki imkoniyatsiz.
Shunday qilib, Smit
bozor iqtisodiyoti barchaning, ayniqsa,
eng nochorlarning imkoniyat chegaralarini kengaytirishini bilgan.
-Smit odamlarni kerakli va ular xohlagan mahsulotlar bilan ta'minlash uchun
mahsulotlarni dunyoning turli chekkalaridan olib kelish
murakkab jarayon ekanligini tushundi.
Buni boshqarish hatto eng qudratli davlat uchun ham juda murakkab vazifa,
lekin u ushbu jarayon erkin bozorning tabiiy funktsiyasi ekanligini bildi.
-Erkin bozorning mohiyati shundaki,
u turli odamlarning ixtiyoriy savdosiga asoslangan.
Ixtiyoriy ayirboshlashda sizda men istagan narsa,
menda esa siz istagan narsa mavjud bo'lib,
ayirboshlashdan ikkalamiz ham manfaatdormiz.
-Yomg'ir yoqqanda zontik sotuvchi
shaxs paydo bo'lishiga hech e'tibor berganmisiz?
Plyajda esa quyoshdan saqlaydigan
ko'zoynaklarni va oftobda qorayish uchun kremni topish oson.
Adam Smit bizga buning sababini aytgan.
«Dasturxonimizning to'kin-sochin bo'lishi qassob,
pivo pishiruvchi yoki novvoyning xayrixohligiga bog'liq emas,
balki ularning o'z manfaatlari yo'lidagi harakatlari tufaylidir.
Biz ularning insoniyligiga emas,
balki egoizmiga murojaat qilamiz».
Egoizm deganda Smit sotuvchilar oilalarini boqish uchun daromad
topishni istashlarini nazarda tutadi.
Buning uchun ular biz sotib olishimiz
mumkin deb o'ylagan mahsulotlarni ishlab chiqaradilar.
Ular bu ishni topshiriq asosida emas,
balki bu ularning manfaatiga to'g'ri kelgani uchun qiladilar.
-Shunday qilib, Smit bunda o'zaro egoizmni emas,
balki o'zaro hurmatni ko'rdi.
Bu esa butunlay boshqa axloqiy paradigmadir.
-Buni shunday tushuntirish mumkin:
biz to'lashga rozi narxlar muhim signallarni jo'natadi.
Smit buni novvoy misolida tasvirlab beradi.
-Salom, bularning hammasi juda mazaliga o'xshaydi. Bir chashka kofe berasizmi?
-Ha, albatta. -Iltimos, bitta bulochka ham bering. Rahmat.
Aytaylik, biz hammamiz bulochka xohlaymiz va
shuning uchun u sotuvda tez tugab qolaveradi.
Unda novvoy narxni bir oz ko'tarishi mumkin.
Talabni va daromad olish imkoniyatini ko'rib,
boshqa novvoylar ham bulochka taklif qilishni boshlaydilar.
Butun ishlab chiqarish zanjiridagi odamlar harakatga kirishadilar.
Dehqonlar novvoylar ko'proq bug'doy olayotganini ko'rib,
dalalariga don ekadilar va ishlab chiqarishni oshiradilar.
Yuk mashinasi haydovchilari novvoylarga bug'doy tashishdan daromad imkonini ko'rib,
yuk mashinalari sotib oladilar va haydovchilar yollaydilar.
-Rahmat.
Demak, biz hamyonimiz bilan ovoz beramiz.
Butun dunyo bo'ylab odamlar bizning talabimizni
qondirish uchun harakatga kirishadilar.
Ularga bu ishni hech kim buyurmagan, lekin har bir xarid signal jonatadi.
Taklif oshgan sari raqobat narx pasayishiga olib keladi.
Natijada, bulochka pishiradigan novvoylar soni kamayadi va vaziyat barqarorlashadi,
chunki talab va taklif dinamik va avtomatik ravishda muvozanatga keladi.
Bularning barchasi davlat aralashuvisiz va kvota o'rnatuvchi
savdo nazorat organi ishtirokisiz amalga oshadi.
Bu Smitning «ko'rinmas qo'li»ning amaldagi faoliyatidir.
U katta korxonalarni va hatto kichik novvoyning faoliyatini yo'naltiradi.
«Uni bunda, ko'plab boshqa holatlardagi kabi,
ko'rinmas qo'l pirovard maqsadga yo'naltiradi,
garchi bu uning niyatiga kirmagan bo'lsa ham».
Ko'rinmas qo'l odamlarni rejalarida bo'lmagan maqsadni
amalga oshirishga yo'naltiradi.
Novvoy bizning non sotib olishga bo'lgan istagimizni ko'rib,
non pishiradi va shu orqali kun kechiradi.
Lekin, raqobat faqat narxdan iborat emas.
Biz non olish bilan bir qatorda novvoyxona qanchalik shinam,
chiroyli va mijozlarga do'stona ekanligiga ham e'tibor beramiz.
-Smitning insoniyat oldidagi buyuk xizmatlaridan biri
bu uning tartib uchun
narsalarni oldindan rejalashtirish shart emasligini anglaganligidandir.
U ko'plab murakkab tizimlar mahalliy darajadagi
hatti-harakatlar orqali yaratilishi mumkin deb ishongan.
Ular tepadan-pastga qarab yaratilishi shart emas,
aslida buning imkoni ham yo'q.
-Bizning ko'plab institutlarimiz, masalan,
til, bozorlar va shu kabilar,
inson faoliyati natijasidir.
Ular inson orzusi natijasi emas, chunki biz bularni
hech qachon rejalashtirmaganmiz.
-Yuqoridagi jumlaga e'tibor bering:
«Inson orzusi natijasi emas, balki Inson faoliyati natijasi»
-Smit boshqalarga
nima kerakligini bilishiga
ishongan odamlarni «tizim odami» deb ataydi.
-Tizim odami bu ideal to'g'risidagi o'z tushunchasiga
aldanib, unga maftun bo'lgan odam bo'lib, u
shu idealni ro'yobga chiqarishga intiladi.
-U o'z tartibini, buni odamlar xohlaydimi yoki yo'qmi,
tepadan turib o'rnatishga qaror qiladi.
Smitning aytishicha, tizim odami shaxmat
taxtasidagi figuralarni surgandek odamlarni ham shunday
boshqarish mumkin deb yanglishadi, deya ta'kidlaydi Smit.
-Smit bu ikki sababga ko'ra xavfli deb hisoblaydi.
Birinchidan, tizim odami haqiqatda bilganidan ko'ra ko'proq bilaman deb o'ylaydi.
U barcha odamlarga nima yaxshiligini bilaman deb o'ylaydi
va ularni o'zining maxsus ramkalariga solishga harakat qiladi.
-Biroq bu albatta xato, Smit aytganidek, odamlar shaxmat
figuralari emasligida ekanligi shubhasiz.
Ular o'z printsiplariga, hissiyotlariga,
hayotdan nima istashlari to'g'risida o'z tasavvurlariga
va iroda erkinligiga egadirlar.
-Butun iqtisodiyotning va har bir shaxsning farovonligi uchun
odamlar o'zlari muvofiq topgan holda o'z
shaxsiy manfaatlariga intilishda erkin bo'lishlari kerak.
[musiqa sadosi]
-Smit tadbirkorlar va korxonalar boylik yaratadi deb o'ylagan,
lekin u barcha bizneslarning himoyachisi bo'lgan deb o'ylamang.
Aksincha,
u ko'p tadbirkorlar monopoliyalar yaratishga va o'z manfaatlari
yo'lida xalq manfaatiga putur yetkazishga intilganini ko'rgan.
Aynan shu sabadan u erkin raqobat
va erkin savdo tarafdori bo'lgan.
Agar ochko'z tadbirkorlar narxlarni oshirish yoki sifatni pasaytirish
orqali iste'molchilardan foydalanmoqchi
bo'lsa va iste'molchilarga boshqa raqobatchilarga murojaat qilish imkoni berilsa,
bunday tadbirkorlar xarob bo'ladilar.
Shuning uchun ham Smit davlat biznes tarafdori emas, balki bozor tarafdori
bo'lishi kerak deb hisoblagan.
[avtomashinalar signal chalyapti]
Lekin ham sotuvchi,
ham xaridor manfaatlari yo'lida keng qamrovli davlat boshqaruvisiz
amal qiluvchi bozorlar bo'lishining iloji bormi?
Agar bozorlar Adam Smit g'oyalarini mujassamlashtirsa, unda javob ijobiy bo'lishi mumkin.
Avvallari, agar shaharning biror bir qismiga bormoqchi bo'lsangiz,
taksi kutishingizga yoki mashinani ijaraga olishingizga to'g'ri kelar edi.
Lekin endilikda Uber va Lyft kabi mobil ilovalar tufayli hammasi o'zgarib ketdi.
-Lyft? -Ha.
-Salom, siz Devidmisiz? -Ha.
[avtomashina uzoqlashgan ovozi]
-Hozirgi zamonda odamlar mashinalarida begonalarni ham olib yuradilar.
Airbnb kabi veb-saytlar orqali esa begonalarning uylarida turadilar.
Bu ancha katta va ancha muhim bo'lgan ijtimoiy yo'nalishning
kichik bir trendi xolos.
Internet tufayli ishonch jadal suratda o'sdi.
Bunga eng yorqin misol eBay platformasidir.
-Dunyoning deyarli barcha mamlakatlarida
eBay Internet-bozorida faoliyat yuritadigan sotuvchi va xaridorlar mavjud.
Devin Venig - eBay Internet-bozorining bosh ijrochi direktori.
-eBay Internet-bozori iqtisodiy demokratiya printsipi asosida tashkil etilgan bo'lib,
unda notanish va hech qachon
uchrashmagan dunyodagi odamlar
eBay tizimi orqali iqtisodiy tranzaksiyalarni odilona
va xavfsiz tarzda amalga oshirishlari hamda uning ijrosiga ishonchlari
komil bo'lishi mumkin.
-eBay 1995 yilda Pier Omidyar tomonidan tashkil etilgan.
-Pier erkin bozor g'oyasining kuchli tarafdori bo'lgan.
U Adam Smitning printsiplariga ishongan.
U iqtisodiy demokratiya nafaqat tadbirkorlikning rivojlanishiga,
balki dunyo uchun
cheksiz foyda keltira olish
salohiyatiga ega ekanligiga ham ishongan.
-eBayda dunyo bo'ylab yuz minglab kichik sotuvchilar faoliyat yuritib,
ular savdolarining yarmidan ko'pini chet mamlakatlardagi
xaridorlar bilan amalga oshiradilar.
«Gelb Music» ushbu yangi Internet-bozorining muvaffaqiyatli sotuvchilaridan biri.
-Gelb o'z faoliyatini 1939 yilda, y'ani bundan 75 yil avval,
ayni shu yerda, Kaliforniyaning Redvud-City shahrida boshlagan.
U shundan buyon shu yerda faoliyat yuritadi va bizda
50 000 dan ko'proq mahsulotlar bor.
Mayk Kreyg Gelbning Internet savdo bo'yicha marketing bo'limi rahbari bo'lib ishlaydi.
[gitara ovozi]
-Bizda baraban, bas-gitara, ovoz
yozish jihozlarining to'liq assortimenti bor.
Biz hozir o'z veb-saytimiz yaratilishini kutyapmiz.
Biz avval 200 tacha mahsulotlarni, asosan kichik barabanlarni veb-saytda
qo'ydik va 200 000$ atrofida daromad ko'rdik. Sinov muvaffaqiyatli o'tdi.
Keyingi yil biz mingtacha, balki undan sal ko'proq
mahsulotlarni qo'ydik va qariyb 750000$ daromad ko'rdik.
-Hozirgi kunda deyarli 160 million faol mijozlarimiz bizning bozor
maydonimizda har kuni savdo qiladilar.
Hozirda biz yiliga jami 90 milliard dollarga yaqin mahsulot sotamiz
va mijozlarimiz 190 dan ortiq mamlakatlarda joylashgan.
-Birinchidan, eBay do'konimizni saqlab qoldi,
ikkinchidan esa u biz avval kirish mumkin deb o'ylamagan
bozorlarni ham ochib berdi.
-Bozor maydonlarining yaxshi xususiyatlaridan biri shundaki,
ular ajoyib narx shakllanish mexanizmi ham hisoblanadi.
-Chunki agar siz kolleksiya buyumi,
tanga, komiks kitobi yoki noyob avtomobil qarayotgan bo'lsangiz,
aynan shu buyumning savdosi dunyodagi istalgan boshqa
bozorga qaraganda eBayda
bo'lganligining ehtimoli katta.
-Adam Smit dunyodagi eBay sotuvchilariga ko'rinmas qo'l yo'l ko'rsatyapti
deb aytgan bo'lar edi.
Agar xaridorlar ma'lum
bir buyumni sotib olishni istasalar, unda narx oshadi
va sotuvchilar talabni qondirish uchun bozorga kiradilar.
Agar talab kamaysa, narxlar pasayadi.
-Hamma yerda ekranlar o'rnatilgan dunyoni va bu ekranlar
jahon Internet-bozoriga ulangan deb tasavvur qiling.
Ushbu jahon Internet-bozorida dunyodagi barcha buymlar
adolatli narxlarda ko'rsatilgan, chunki u ochiq bozor.
Siz xohlagan buyumni istagan paytda kompyuter tugmachasini bosib,
adolatli narxda sotib olishingiz mumkin.
-Har daqiqa dunyoning turli chekkalaridagi notanish
odamlar o'rtasida hech qanday cheklovlarsiz millionlab savdo
ayirboshlashuvi amalga oshiriladi.
Bu faqat ishonchga asoslangan juda katta hajmdagi savdo faoliyatidir.
-Bozordagi xarior va sotuvchilarning o'zlari kim eng yaxshi xaridor va
sotuvchi ekanligini aniqlasinlar.
Shu tariqa eBay taqriz qoldirish tizimi yaratilgan.
-Unda reyting quyidagicha amal qiladi:
siz mahsulot sotganingizdan keyin mijoz qaytib,
savdodan yaxshi yoki yomon tajriba olganligi to'g'risida taassurotini yozadi
va bu sizning profilingizda hamma uchun ko'rinib turadi.
«Agar davlat xizmati uchun to'lov erishilgan natijaga
bog'liq bo'lsa va qilingan hatti-harakatlarga
mutanosib bo'lsa,
unda xizmatning sifati juda yuqori bo'ladi».
-Menimcha, mijozlar baho berishi juda yaxshi g'oya.
U biz sotuvchilarni doim diqqat-e'tiborli bo'lishga chaqiradi.
Siz va'da bergan mahsulotni yetkazib berishingiz kerak.
Agar buning uddasidan chiqsangiz, mijozlaringiz ko'payadi
va biznesingiz rivojlanadi.
-Erkin bozor odamlardan foydalanish, ularni aldash yoki
ulardan o'g'irlash degani emas.
U ular bilan hamkorlik qilishga asoslangan.
Agar odamlar sizga ishonsalar, agar siz ularga yaxshi xizmat ko'rsatsangiz,
ular siz bilan ish yuritadilar.
Agar ularni aldamoqchi bo'lsangiz, ular siz bilan bir martab savdo
qilishlari mumkin, lekin undan keyin siz ularni boshqa ko'rmaysiz.
-Biz texnologiya yordamida yaratilgan bozor adolatli, ochiq
va ishonchli bo'ladi deb va'da beramiz.
-Bunday jahon Internet-bozorini boshqarishni dunyodagi
eng yirik amaliyot markazlaridan biri amalga oshiradi.
-Biz eBay bozor maydonida kuniga 300 millionga yaqin qidiruvlarni qayta ishlaymiz.
Uzluksiz ishlashni ta'minlash uchun kompyuterlar,
odamlar hamda
tizim va jarayonlar bir tekis ishlashi kerak.
-Kelajakdagi savdo hajmi
mo'ljallariga murojaat qilsak, unda eBay 50-80% ulushni tashkil qiladi.
Bu esa juda katta raqam.
-Mikro transmilliy korxona degan tushuncha mavjud.
Menimcha bu juda ajoyib.
eBay Internet-bozorida yuz minglab ana shunday
korxonalar faoliyat yuritadi.
-Do'konimiz oilaviy, mustaqil, mahalliy miqyosdagi biznesdir.
Bizda endi butun dunyoda sotish imkoniyati paydo bo'ldi.
-Ya'ni, eBay tomonidan kuchli korporativ aralashuvisiz
yoki davlat
organlarining haddan tashqari
aralashuvisiz bu jamoa o'z-o'zini
tartibga solib, jadal rivojlandi.
Erkin bozor dunyodagi eng qudratli kuchlardan biridir.
Buni biz o'z biznesimiz misolida ko'rdik.
-Butun dunyo iqtisodiyoti, o'zining trillion dollarlik faoliyati bilan,
faqat ikki ishtirokchiga bog'liq:
biror nima sotib olishni istaydigan xaridor
va mijoz talab-istagini
muntazam qondirishni maqsad qilgan sotuvchi.
Biroq bularning barchasi bir chashka kofe va bulochkadan boshlanadi.