[muzikë në sfond]
Progresi i 250 viteve të fundit ka qenë i vrullshëm.
Vit pas viti, bota dhe njerëzit e saj,
janë lidhur më shumë me njeri-tjetrin dhe janë bërë më të begatë.
Kjo duket e paimagjinueshme.
E megjithatë, një njeri që jetoi në botën e anijeve të lundrimit
dhe karrocave me kuaj, mes pasurisë së madhe dhe varfërisë së madhe,
e parashikoi botën ku jetojmë sot.
Ai filloi t'i shkruajë dhe regjistrojë idetë
që do të revolucionarizonin tregjet botërore.
Ai ishte skocez, i quajtur Adam Smith,
një filozof i etikës, një zë i fortë i iluminizmit skocez
dhe ekonomisti i parë botëror.
Ai i regjistroi idetë e tij revolucionare në dy libra të famshëm,
"Teoria e ndjenjave morale" dhe "Pasuria e kombeve".
Një nga konceptet më të njohura të Smithit
është "dora e padukshme"
dhe sot do të shpjegojmë se çfarë do të thotë kjo.
[muzikë me gajde]
Adam Smith lindi në vitin 1723
në një qytezë të vogël bregdetare në Kërkalldi, Skoci,
ku ai mësoi mbi etikën dhe teorinë e ekonomiksit
nga tregu vendas.
Ai studio në Universitetin e Glasgout,
ku më pas mori detyrën e administratorit
të tij dhe ishte një nga shtyllat e revolucionit të pamundur intelektual,
të quajtur "Iluminizmi skocez".
Ai jetoi, dha mësim dhe e kaloi kohën
në kryeqytetin e Skocisë, në Edinburg.
Ai zbuloi konceptin unik ekonomik të "dorës së padukshme"
që shpjegon se si funksionojnë tregjet botërore.
Në fakt, rezultoi që e gjitha ekonomia globale
vërtitet rreth dy njerëzve: blerësit dhe shitësit.
Dhe çuditërisht kjo funksionon më së miri
kur shitësi përkujdeset për interesat e blerësit.
- Ne e konsiderojmë njëri-tjetrin si partnerë të mundshëm,
kolegë të mundshëm dhe jo si armiq. Ju jeni mundësia ime, jo armiku im.
Kështu që, Smithi i pa ekonomitë e tregut
si mënyrë të zgjerimit të kufijve të mundësisë për secilin,
përfshi dhe në veçanti, ata më të varfrit ndër ne.
- Smithi e dinte se transporti i produkteve për t'i furnizuar njerëzit
me atë që u nevojitej dhe që donin nga e gjithë bota
është një proces i komplikuar.
Tepër i komplikuar për t'u menaxhuar edhe për qeveritë më të fuqishme,
por ai e pa këtë si një funksion të natyrshëm të një tregu të lirë.
- Çështja kryesore rreth tregut të lirë
ka të bëjë me tregtimin vullnetar ndërmjet njerëzve të ndryshëm,
shkëmbimin vullnetar, ju keni diçka që unë dua
dhe unë kam diçka që ju doni, kështu që i shkëmbejmë ato
dhe në këtë mënyrë të dy përfitojmë.
- A e keni vënë re se kur bie shi,
është dikush atje që shet çadra?
Dhe kur jeni në plazh,
është më e lehtë për të gjetur syze dhe krem kundër diellit?
Këtë gjë na e shpjegoi Adam Smithi.
"Nuk është për shkak të dashamirësisë së kasapit, prodhuesit të birrës
apo të bukëpjekësit që ne mund të konsumojmë vaktin e darkës,
por për shkak të interesit të tyre personal.
Ne arrijmë të plotësojmë nevojat tona, jo për shkak të humanizmit të tyre,
por për shkak të dashurisë për veten".
Me dashuri për veten, Smith nënkupton se shitësit duan të fitojnë të ardhura
për të mbajtur familjet e tyre.
Për ta bërë këtë, ata prodhojnë produkte
për te cilat mendojnë se unë dhe ju duam t'i blejmë.
Jo sepse atyre u thotë dikush për këtë,
por sepse kjo është në interesin e tyre.
- Për Smithin, ajo që ai vuri re nuk ishte egoizëm i përbashkët,
por respekt i përbashkët,
që është një paradigmë krejtësisht e ndryshme morale.
- Ja se si funksion:
çmimet që jemi të gatshëm të përballojmë, dërgojnë sinjale kyçe
dhe Smithi përdori bukëpjekësin si shembull.
Përshëndetje! Kjo duket shumë e shijshme. Mund të shërbehem me një kafe?
- Po, patjetër. - Edhe një kulaç ju lutem. Faleminderit.
Por le të themi se ne të gjithë porosisim kulaçe
dhe bukëpjekësja nuk mund t'i furnizojë të gjithë.
Në rregull, atëherë ajo mund të rrisë pak çmimin.
Duke parë kërkesën dhe paratë që duhet të fitohen
edhe bukëpjekësit e tjerë fillojnë të ofrojnë kulaçe.
Në gjithë linjën e ofertës njerëzit hidhen në veprim.
Fermerët vënë re se bukëpjekësit janë duke blerë miell,
kështu që ata i mbjellin fushat e tyre dhe e rrisin prodhimin.
Transportuesit e kuptojnë se ka fitime nga transporti i miellit te bukëpjekësit,
kështu që ata blejnë më shumë kamionë dhe punësojnë më shumë shoferë.
Faleminderit.
Kështu që ne votojmë me portofolat tanë.
Dhe në mbarë botën njerëzit hidhen në veprim
për të plotësuar kërkesat tona.
Askush nuk u thotë atyre ta bëjnë këtë, por çdo blerje dërgon një mesazh.
Ndërsa oferta rritet, konkurrenca çon në uljen e çmimeve.
Më pak bukëpjekës përgatisin kulaçe dhe gjërat stabilizohen,
përderisa oferta barazohet me kërkesën në mënyrë dinamike dhe automatike.
E gjithë kjo ndodh pa ndërhyrjen e qeverisë,
dhe pa ndërhyrjen e ndonjë zyrtari tregtar që përcakton kuotat.
Kjo është "dora e padukshme" e Smithit në veprim.
Drejton biznese të mëdha, madje edhe bukëpjekësit e vegjël.
"Në këtë, ashtu si edhe në shumë raste të tjera,
ai drejtohet nga "dora e padukshme" për të arritur një rezultat
që nuk ishte pjesë e qëllimit të tij".
"Dora e padukshme" i drejton njerëzit të arrijnë rezultatin
që nuk ka qenë pjesë e qëllimit të tyre.
Kur bukëpjekësja e shikon që ne duam të blejmë bukë,
ajo e bën këtë në mënyrë që të sigurojë të ardhura.
Dhe ana tjetër e medaljes na tregon se ne marrim produktin e bukës -
edhe ambienti është një vend i bukur, mikpritës dhe miqësor -
konkurrenca përfshin më shumë sesa thjesht çmimin.
- Një nga kontributet më të mëdha të Smithit ndaj njerëzimit
është perceptimi i tij
se gjërat nuk kanë nevojë të planifikohen për të qenë në rregull.
- Ai besonte se shumë sisteme komplekse
mund të gjenerohen nga sjelljet lokale.
Ato nuk kanë pse të krijohen, në fakt edhe nuk mund të krijohen,
nga lart poshtë.
- Shumë nga institucionet që ne kemi,
gjuha, tregjet, e shumë të tjera,
këto në fakt janë rezultatet e aktivitetit njerëzor,
por nuk janë rezultat i dëshirës njerëzore,
sepse ne nuk i planifikuam këto.
- Kështu që, vini re këtë thënie:
"Veprim individual njerëzor, por jo projekt individual njerëzor".
- Smithi mendonte se ata njerëz
që besuan se e dinin se çka ishte më e mira për të tjerët
përfaqësheshin nga një figurë që ai e quajti "njeriu i sistemit".
- Njeriu i sistemit është ai që është zënë në lak,
i magjepsur nga ideja e tij për idealin,
që përpiqet ta bëjë atë ideal realitet.
- Dhe vendos ta imponojë atë nga lart poshtë,
pavarësisht nëse njerëzit e duan apo jo këtë,
dhe më pas Smithi thotë se njeriu i sistemit bën gabimin
e të menduarit se ai mund t'i vërë njerëzit në lëvizje
ashtu sikurse lëvizin gurët e shahut gjatë një loje.
- Smith mendon se kjo është e rrezikshme për dy arsye:
E para, ai mendon se di më shumë nga sa di aktualisht.
Ai mendon se e di se çfarë është e mirë për të gjithë individët
dhe më pas përpiqet t'i detyrojë ata të futen në kutitë e tij të veçanta.
- Por, sigurisht, gabimi, thotë Smith,
është se qeniet njerëzore nuk janë si gurët e shahut.
Ata kanë parime, emocione të tyret,
ata kanë idetë e tyre rreth asaj që duan të bëjnë në jetë,
ata gëzojnë vullnet të lirë.
- Shumë më mirë për mirëqenien e ekonomisë në tërësi,
shumë më mirë për individët aktualë,
për të qenë të lirë të ndjekin interesin e tyre personal ashtu siç ju duket atyre më mirë.
[muzikë në sfond]
- Smith mendoi se sipërmarrësit dhe bizneset krijojnë pasuri,
por nuk e kuptojnë idenë se ai ishte mbështetës për të gjitha bizneset.
Në të kundërtën,
ai vuri re se shumë biznese u nxitën për të krijuar monopole
dhe për të mashtruar publikun për përfitimet e tyre personale.
Dhe pikërisht kjo është arsyeja përse ai e mbështeti
konkurrencën e lirë dhe tregun e lirë.
Biznesmenët lakmitarë, që përpiqen të vjedhin nga konsumatorët duke i rritur çmimet
ose duke ulur cilësinë, do të rrënoheshin
nëse konsumatorët do të kishin mundësi të zgjidhnin një konkurrent tjetër
dhe prandaj Smithi mendoi
se qeveria nuk duhet të jetë në favor të biznesit,
por në favor të tregut.
[zhurma e borive të makinave]
Por a është e mundur të kesh tregje
që operojnë në interes të shitësve dhe konsumatorëve
pa shumë rregullore qeveritare?
Përgjigja mund të jetë "po", nëse ato mishërojnë idetë e Adam Smithit.
Dikur ju duhet të prisnit për një taksi, apo të merrnit
një makinë me qira nëse do të donit të shkonit diku në qytet.
Por tani, përmes aplikacioneve si "Uber" dhe "Lyft", çdo gjë ka ndryshuar.
- "Lyft"? - Po.
- Përshëndetje! Dejvid jeni ju? - Po.
[zhurmë e makinës duke u larguar]
- Sot njerëzit udhëtojnë me të panjohur në makinat e tyre.
Dhe me faqe interneti si Airbnb, njerëzit flenë në shtëpitë e të panjohurve.
Kjo është vetëm një pjesë e vogël e një trendi social shumë më të madh
dhe më të rëndësishëm.
Një përhapje e besimit e mundësuar nga interneti.
Dhe Ebay është mbreti i të gjithëve.
- Pothuajse çdo shtet në botë
ka konsumatorë dhe shitës që punojnë në brendësi të platformës tregtare të Ebay.
- Devin Wenig është Drejtori Ekzekutiv i platformës së Ebay.
- Ebay është themeluar mbi parimin e demokracisë ekonomike,
që individët në mbarë botën që nuk e njohin njëri-tjetrin
dhe nuk janë takuar kurrë më parë,
mund të punojnë në një sistem për të qenë në gjendje të kryejnë
transaksione ekonomike në mënyrë të ndershme dhe të sigurt
dhe të kenë besim në këtë.
- Ebay u themelua në vitin 1995 nga Pierre Omidyar.
- Pierre i kushtoi shumë vëmendje nocionit të tregut të lirë.
Ai besonte në parimet e Adam Smithit
dhe se një demokraci ekonomike
nuk do të ishte vetëm një mundësi e madhe biznesi,
por kishte potencialin për të prodhuar
një sasi të madhe produktesh anembanë botës.
-Ebay ka qindra dhe mijëra shitës të vegjël në mbarë botën
që tashmë janë duke e zhvilluar më shumë se gjysmën e biznesit të tyre
jashtë kufijve të tyre kombëtar.
Një shitës tjetër me pakicë që është duke fituar në këtë epokë të re është edhe "Gelb Music".
- Dyqani Gelb u themelua në 1939, pra 75 vjet më parë,
pikërisht në këtë vend, në Redwood City, CA
Dyqani ka qenë këtu që prej asaj kohe
dhe ne kemi pak më shumë se 50,000 produkte.
- Mike Graig është menaxheri i marketingut të transaksioneve elektronike.
[tingujt e kitares]
- Ne e kemi kompletuar linjën tonë të baterive,
basit, kitarave dhe pajisjeve të regjistrimit.
Tani jemi në pritje të krijimit të faqes sonë të internetit.
Morëm rreth 200 produkte, kryesisht instrumente perkusioni,
bëmë rreth 200,000 dollarë, pra, prova doli me sukses.
Vitin pasardhës nxorëm rreth njëmijë produkte,
mbase pak më shumë se njëmijë, dhe arritëm rreth 750,000 dollarë në shitje.
- Sot në kemi rreth 160 milionë konsumatorë aktivë
që blejnë e shesin në faqen tonë çdo ditë.
Tani ne shesim pak më pak se 90 miliard dollarë mallra në vit
dhe konsumatorët tanë blejnë nga 190 vende të botës.
- Pra Ebay e ka shpëtuar dyqanin, e para,
por gjithashtu na ka ofruar mundësi drejt tregjeve
që nuk mendonim se mund t’i arrinim.
- Një nga gjërat më të mira të tregjeve
është se ato veprojnë si një mekanizëm i pabesueshëm i zbulimit të çmimeve.
- Sepse nëse jeni duke kërkuar për diçka që ju intereson,
ose një monedhë, një libër komik, ose një automobil të rrallë
ekziston mundësia që të ketë më shumë artikuj në Ebay
se në ndonjë vend tjetër në botë.
- Adam Smith do të kishte thënë se është një dorë e padukshme
që i drejton shitësit e Ebay në të gjithë botën.
Teksa çmimet rriten,
sepse blerësit duan një artikull të caktuar,
shitësit vërshojnë në treg që t’i përgjigjen kësaj kërkese.
Dhe kur ajo kërkesë ulet, çmimet bien.
- Imagjinoni një botë në të cilën ka ekrane kudo –
ato ekrane janë të lidhura me një treg global.
Ai treg global ka të gjithë inventarin e botës, me çmime të ndershme,
sepse është një treg i hapur
dhe ju jeni vetëm një klik larg blerjes së çdo gjëje që doni
në çdo kohë dhe për një çmim të ndershëm.
- Ndodhin rreth miliona shkëmbime, çdo minutë,
të gjitha pa ndonjë rregullim, midis të panjohurish,
përtej kufijve dhe oqeaneve.
Është një sasi e stërmadhe biznesi, e gjitha e bazuar në besim.
- Lërini që blerësit dhe shitësit në treg të përcaktojnë
se cilët janë blerësit dhe shitësit më të mirë.
Kështu pra lindi sistemi i përshtypjeve në Ebay.
- Mënyra se si vlerësimet funksionojnë është që kur ju shitni një produkt
konsumatori mund të kthehet dhe t'ju vlerësojë
– a ishte një përvojë e mirë apo e keqe
dhe kjo shkon në profilin tuaj ku të gjithë mund ta shikojnë.
"Shërbimet publike nuk kryhen asnjëherë më mirë
se kur shpërblimi prej tyre vjen si pasojë
e kryerjes së tyre,
dhe është në proporcion me përkujdesjen e treguar gjatë kryerjes së tyre".
- Mendoj se të gjykohesh nga klientët e tu është një ide e mrekullueshme
dhe mendoj se kjo është ajo që na mban vigjilentë neve si shitës.
Ju duhet të ofroni atë që keni premtuar.
Dhe nëse e bëni këtë shpërbleheni me më shumë klientë
dhe në këtë mënyrë zhvilloni më tej biznesin tuaj.
- Tregu i lirë nuk ka të bëjë me grabitjen e njerëzve apo mashtrimin e tyre
apo vjedhjen prej tyre.
Ka të bëjë me bashkëpunimin me ta.
Nëse njerëzit ju besojnë, nëse jeni duke u ofruar një shërbim të mirë,
ata do të bëjnë biznes me ju.
Nëse po mundoheni t’i mashtroni, ata mund të shkëmbejnë me ju një herë,
por pasi janë mashtruar, nuk do t’i shohësh më.
- Pjesa e parë e premtimit është një treg i ndershëm, i hapur,
i shpejtë dhe i besueshëm që mundësohet nga teknologjia.
- Koordinimi i një tregu global si ky,
kërkon një nga qendrat operative më të mëdha në botë.
- Ne bëjmë rreth 300 milionë kërkime në ditë në tregun e Ebay.
Ka kompjuterë dhe njerëz, sisteme dhe procese
që duhet të funksionojnë të gjitha në sinkron
që të sigurojnë se tregu punon 24 orë në ditë gjatë 7 ditëve të javës.
- Kur bëjmë parashikimet
dhe Ebay do të kryejë diku midis 50% dhe 80% të shitjeve tona,
ky është një numër shumë i madh.
- Ekziston një koncept i një kompanie të vogël shumëkombëshe
që mendoj se është magjepsës.
Dhe janë qindra e mijëra prej tyre
aktive brenda tregut të Ebay.
- Qoftë ai një dyqan i biznesit të familjes, i pavarur, apo thjesht i krijuar në shtëpi.
Ne jemi në gjendje të shesim në mbarë botën tani.
- Kështu pra, pa asnjë ndërhyrje nga ndonjë korporatë,
në kuptimin e Ebay,
ose të një ndërhyrjeje të fortë rregullatore nga qeveria,
ky komunitet është rritur kaq shumë,
sepse në thelb është i vetërregulluar.
Një treg i lirë përbën forcën më të fuqishme në botë.
Dhe ne e kemi parë këtë me biznesin tonë.
- E gjithë ekonomia e botës me aktivitetin e saj prej trilionë dollarësh
dhe gjithçka me dy njerëz në qendër:
një blerës që kërkon të blejë diçka
dhe një shitës
që vazhdimisht mendon për dëshirat dhe nevojat e klientëve të tij.
Por gjithçka fillon me një filxhan kafe dhe një kulaç.