WEBVTT FILE

1
00:00:00.000 --> 00:00:02.746
"Бааларды көбүртүү" жаманбы?

2
00:00:02.786 --> 00:00:05.994
Эгерде сатуучу ач көздөнүп, бороондон 
кийин бааны эки эсе көтөрсө,

3
00:00:06.034 --> 00:00:10.265
бул - жаман эле эмес, адамгерчиликсиз 
нерсе, деп ар ким санайт.

4
00:00:10.305 --> 00:00:12.768
Газдын баасы өссө да, элге жакпайт.

5
00:00:12.808 --> 00:00:15.929
-Алар оор абалыбыздан пайдаланышты.
-Менимче, бизди тоноп кетишти.

6
00:00:15.969 --> 00:00:18.141
-Үмүтүбүз соолуп, 

7
00:00:18.181 --> 00:00:21.087
мунайзаттын чириген байлары 
болсо долларга марышууда.

8
00:00:21.127 --> 00:00:22.709
-Баа асманга чыкты.

9
00:00:22.749 --> 00:00:24.883
-Көбүртүү эмнени билдирет? 

10
00:00:24.923 --> 00:00:27.027
Кишилер аны бааны ашыкча 
кымбаттатуу деп чечмелешет, 

11
00:00:27.067 --> 00:00:30.303
бирок бааны ашыкча 
көбөйтүүнү ким чечет?

12
00:00:30.343 --> 00:00:32.762
-Мүшкүлгө туш болгондордун 
абалынан пайдалануу - мен билген

13
00:00:32.802 --> 00:00:36.705
бардык адеп-ахлак мерчемдерине 
каршы келет.

14
00:00:36.745 --> 00:00:38.188
-"Катрина" бороонунан соң 
Миссисипинин баш прокурору 

15
00:00:38.228 --> 00:00:41.296
баа көбүрткөндөр жоопко тартылат 
деп айтты.

16
00:00:41.336 --> 00:00:44.055
-Айлана жер менен жексен болду.

17
00:00:44.095 --> 00:00:47.066
-Бааны көбүртүп камалгандардын 
бири Жон Шеперсон эле. 

18
00:00:47.106 --> 00:00:49.022
Ал үй-бүлөсү менен Кентуккиде жашайт. 

19
00:00:49.062 --> 00:00:51.614
Алар "Катрина" бороону жөнүндө 
кабарларды көрүп, 

20
00:00:51.654 --> 00:00:53.905
эл эмнеге өтө таңкыстыгын үйрөнгөн.

21
00:00:53.945 --> 00:00:55.878
-Жубайым ооруканадан жаңы эле чыкты,

22
00:00:55.918 --> 00:00:58.870
ал дагы эле ооруп жатат. 
Бизге генератор керек.

23
00:00:58.910 --> 00:01:01.235
-Жон жабыркагандарга жардам берип,
акча да таап алса болот деп ойлогон. 

24
00:01:01.275 --> 00:01:03.235
Ал 19 генератор сатып алып, 

25
00:01:03.275 --> 00:01:06.944
үй-бүлөсү менен жүк унаасын 
ижаралап, электр чубалгысы үзүлгөн 

26
00:01:06.984 --> 00:01:10.289
Миссисипи аймагына чейин 
960 чакырымдай барган.

27
00:01:10.329 --> 00:01:13.056
-Аймакта 5 миллиондой киши 
жарыксыз калган болчу.

28
00:01:13.096 --> 00:01:14.582
-Жон генераторлорду 
өзү сатып алган баадан

29
00:01:14.622 --> 00:01:18.570
2 эсе кымбат сунуштаган. Эл 
аларды сатып алууга ашыккан.

30
00:01:18.610 --> 00:01:21.359
-Калк таңкыс товар аймакка 
жеткенине кубанып жатты.

31
00:01:21.399 --> 00:01:24.361
-Бирок полиция генераторлорду 
конфискациялады да,

32
00:01:24.401 --> 00:01:27.227
Жон болсо баа көбүрткөнү 
үчүн камакка алынды.

33
00:01:27.267 --> 00:01:28.227
-Мени кармап кетишти 

34
00:01:28.267 --> 00:01:31.076
камакка алынганыма өзүм 
эч ишенбей турдум.

35
00:01:31.116 --> 00:01:32.985
-Бийликтегилер аны 
төрт күн кармап турду. 

36
00:01:33.025 --> 00:01:35.867
Генераторлору - дагы эле 
полициянын камагында.

37
00:01:35.907 --> 00:01:39.250
-Ошентип эч ким генераторлорду 
колдонбоду; эми алардын кереги жок.

38
00:01:39.290 --> 00:01:41.250
-Эми коом мындан пайда көрдүбү? 

39
00:01:41.290 --> 00:01:42.856
Так кесе айтсак: 

40
00:01:42.896 --> 00:01:46.324
жаратылыш кырсыгынан соң таңкыстыкты 
чечүүнүн эң жакшы жолу кандай?

41
00:01:46.364 --> 00:01:51.660
-Бизге эмне керек? Кана, достор, 
санайлы. Генератор, азык.

42
00:01:51.700 --> 00:01:54.759
-Бороон же жер титирөө сыяктуу 
табигый кырсык болгондо,   

43
00:01:54.799 --> 00:01:57.964
батарея,чырак,генератор, суу, 
сүт сыяктуу калкка   

44
00:01:58.004 --> 00:02:02.142
эң зарыл нерселердин баасы 
жогорулап кетет, 

45
00:02:02.182 --> 00:02:04.339
же буларга таңкыстык 
пайда болот.

46
00:02:04.379 --> 00:02:07.591
-Экономист Расс Робертстин айтымында, 
эгердe кырсыктан кийин 

47
00:02:07.631 --> 00:02:11.092
сатуучулар бааны көтөрбөсө, 
анда товар тез эле жоголот. 

48
00:02:11.132 --> 00:02:12.376
Көп учурларда кабатыр кардарлар 

49
00:02:12.416 --> 00:02:15.303
зарыл болгондон көбүрөөк 
санда сатып алышат.

50
00:02:15.343 --> 00:02:18.148
Кезектин аягындагыларга 
эчтеке калбайт.

51
00:02:18.188 --> 00:02:21.132
Көптөр дүкөндө бар товарларды арбыныраак 
санда сатып алууну каалашат.

52
00:02:21.172 --> 00:02:23.132
Анда эмне кылуу керек? 
Көйгөйдү кантип чечесиз?

53
00:02:23.172 --> 00:02:26.178
Таңкыс товарды ким алышы 
керектигин кантип аныктайсыз?

54
00:02:26.218 --> 00:02:28.363
-Башкы отун-кубат кризиси.

55
00:02:28.403 --> 00:02:29.916
-Соңку отун-кубат кризиси маалында 

56
00:02:29.956 --> 00:02:33.375
саясатчылар бааларды 
чектөөнү эп көргөн. 

57
00:02:33.415 --> 00:02:36.118
Бирок бул - көйгөйдү чечпей, 
тескерисинче, курчутуп салды.

58
00:02:36.158 --> 00:02:38.068
-Чоң алаамат болду. 
Узун кезекте туруп, 

59
00:02:38.108 --> 00:02:39.721
бензинден куру жалак калчусуз.

60
00:02:39.761 --> 00:02:43.212
-Ошондуктан, Робертс айткандай, мунай 
кирешелеринин жогорулашы - жакшы көрүнүш,

61
00:02:43.252 --> 00:02:45.850
себеби ал - мунай ишканаларынын 

62
00:02:45.890 --> 00:02:47.697
көбүрөөк өндүрүүсү үчүн чоң түрткү.

63
00:02:47.737 --> 00:02:50.398
-Сиз алардын ашыкча пайда 
алуусун каалайсызбы?

64
00:02:50.438 --> 00:02:53.183
-Ооба. 
-Баалардын өсүшү - кардарларга мүшкүл. 

65
00:02:53.223 --> 00:02:55.872
Бирок бүгүнкү кардарларга кыйын болгону 
менен эртеңки кардарларга жагымдуу, 

66
00:02:55.912 --> 00:02:58.771
анткени кымбат баалар отун-кубат 
компанияларын жаңы кен жай табууга 

67
00:02:58.811 --> 00:03:01.837
жана көбүрөөк мунай, газ 
өндүрүүгө стимул берет.

68
00:03:01.877 --> 00:03:05.856
-Ошондуктан саясатчылар бааларды көбүртүү 
деп атаган нерсе нагыз жагымдуу. 

69
00:03:05.896 --> 00:03:07.649
Эми Сиз буга ишенбейсиз, муну билем.

70
00:03:07.689 --> 00:03:12.971
-Бул - акылга сыйбас, жарабас ой.
-Далилдеп бериңиз. Кана... далилдесеңиз.

71
00:03:13.011 --> 00:03:15.597
-Стоссел мырза эмнени 
ойлоп жатканын билбейм.

72
00:03:15.637 --> 00:03:18.932
-Мейли, Сиз мага же 
экономист Робертске ишенбестирсиз, 

73
00:03:18.972 --> 00:03:22.285
бирок Нобел сыйлыгын алган 
3 экономистке ишенесизби?

74
00:03:22.325 --> 00:03:24.820
Алардын бардыгы тең бааны көтөрүү 

75
00:03:24.860 --> 00:03:28.445
товарды өзгөчө муктаждарга жеткирүүнүн 
эң мыкты жолу деп айтышат.

76
00:03:28.485 --> 00:03:31.929
-Бул - жеткирүүнүн эң мыкты жолу.
-Анан калса дурус иш да.

77
00:03:31.969 --> 00:03:34.632
-Баа көбүрткөндөр медалга арзышат.

78
00:03:34.672 --> 00:03:37.324
-Себеби жогоркураак баалар 
керектүү товарларды 

79
00:03:37.364 --> 00:03:39.467
өзгөчө муктаждарга жеткирет.

80
00:03:39.507 --> 00:03:40.923
-Баалардын жогорулашына жол бербесек, 

81
00:03:40.963 --> 00:03:42.923
анда жетиштүү генераторлор топтолбойт.

82
00:03:42.963 --> 00:03:45.843
Эгерде баа көтөрүлсө, анда генераторду 
сатыкка алып келүүгө стимул түзүлөт.

83
00:03:45.883 --> 00:03:48.154
-Кырсык же чукул кырдаал 
учурунда кимдир-бирөө 

84
00:03:48.194 --> 00:03:50.360
таңкыс товарларды муктаждарга 
жеткириши керек. 

85
00:03:50.400 --> 00:03:52.360
Бул киши кырсык болгон аймактан болбойт

86
00:03:52.400 --> 00:03:55.473
жана анын келээрин эч ким 
деле оюна албай турган.

87
00:03:55.513 --> 00:03:58.732
-Биз баарлашкан экономисттер 
ал кишини баатыр санашат.

88
00:03:58.772 --> 00:04:02.078
-Сатуучу таңкыс генератор үчүн өз 
ыктыяры менен акча төлөөгө даяр

89
00:04:02.118 --> 00:04:05.384
калкка аны сатпасын деп 
айтууга моралдык укугуңуз жок. 

90
00:04:05.424 --> 00:04:06.996
-Уксаңыз, менин милдетим - 
мыйзамды аткаруу. 

91
00:04:07.036 --> 00:04:10.151
Мыйзамдарыбызга ылайык, өзгөчө 
кырдаал учурунда эбин таап,

92
00:04:10.191 --> 00:04:13.364
кирешеңизди эч көбөйтө албайсыз.

93
00:04:13.404 --> 00:04:14.592
-Эл, сүйүү башкаларга

94
00:04:14.632 --> 00:04:16.735
көмөк берүүгө түрткү болгон
дүйнөдө жашоону каалайт. 

95
00:04:16.775 --> 00:04:19.661
Албетте, сүйүүнүн салымы бар. 
Бирок ал дайыма эле жетиштүү эмес. 

96
00:04:19.701 --> 00:04:22.137
Чоочундарга болгон сүйүү жетишерлик 
сандагы кишилерди унаа таап, 

97
00:04:22.177 --> 00:04:24.515
генераторлорду жүктөп, аларды 
үшүгөн жана ачка калкка 

98
00:04:24.555 --> 00:04:29.446
жеткиртүү үчүн шыктандыра албайт.